Bài viết
25 trò chơi rèn luyện sự tập trung cho học sinh tiểu học: 3 phút tỉnh táo và ổn định lớp

Đưa trò chơi rèn luyện sự tập trung cho học sinh vào tiết học tiểu học 35 đến 40 phút kỵ nhất là cho cả lớp hò hét nhảy nhót bất chấp trạng thái thực tế của lớp lúc đó: tiết đầu buổi chiều vừa thức dậy sau giờ ngủ trưa bán trú cần đánh thức vùng vỏ não trước trán đang uể oải, nhưng khi cả lớp vừa chạy ùa từ sân Thể dục vào với gương mặt đẫm mồ hôi mà lại bày trò thi đua tốc độ thì trật tự sẽ vỡ trận ngay. Chỉ cần quan sát nhanh xem tập thể đang buồn ngủ trầm lắng hay đang xao động quá mức để chọn đúng một bài tập 2 đến 3 phút không cần đạo cụ ngay cạnh bàn học, giáo viên sẽ kéo ba mươi ánh mắt quay lại bảng đen mà không làm chậm tiến độ bài giảng.
Cẩm nang này tập trung vào các hoạt động chuyển tiếp ngắn 2 đến 3 phút do giáo viên trực tiếp điều phối ngay trong tiết học (nếu gặp những ngày mưa dầm hoặc nắng nóng phải ở trong phòng suốt giờ ra chơi 15 đến 20 phút và cần chia góc cho trẻ tự chơi theo nhóm, thầy cô có thể xem bộ giải pháp riêng tại bài trò chơi trong lớp ngày mưa cho giờ ra chơi). Bài viết tổng hợp đầy đủ 25 hoạt động không tốn chi phí kèm bảng chẩn đoán chọn bài theo trạng thái lớp, thẻ khẩu lệnh dán góc bàn giáo viên và lịch luân phiên từ thứ Hai đến thứ Sáu.
Nên khuấy động hay hạ nhiệt? Nguyên tắc chọn trò chơi rèn luyện sự tập trung cho học sinh
Việc nghỉ giải lao vận động ngắn giữa tiết có thực sự nâng cao hiệu quả học tập ngay sau đó hay không phụ thuộc vào mức độ tham gia nhận thức (Cognitive Engagement) và sự tương thích với mức cảnh giác sinh lý của trẻ. Các nghiên cứu thực nghiệm trong tâm lý học giáo dục cho thấy những quãng vận động ngắn ngay tại lớp giúp cải thiện đáng kể hành vi chú tâm vào nhiệm vụ của học sinh lớp 4 và lớp 5 khi quay lại ghế ngồi (Howie, Beets, & Pate, 2014); đáng chú ý hơn, các hoạt động đòi hỏi chuyển đổi quy tắc, phối hợp động tác và kiểm soát phản xạ mang lại hiệu quả thúc đẩy sự chú ý có chọn lọc vượt trội so với việc dậm chân tại chỗ lặp đi lặp lại một cách máy móc (Schmidt, Benzing, & Kamer, 2016).
Dưới góc nhìn tâm lý học phát triển, các bài tập ngắn này kích hoạt trực tiếp ba chức năng điều hành cốt lõi của não bộ trẻ em gồm kiểm soát ức chế (kìm lại phản xạ quen tay), trí nhớ làm việc (giữ chuỗi âm thanh hoặc hình ảnh vừa tiếp nhận để xử lý ngược) và tính linh hoạt nhận thức (đổi phản ứng tức thì khi luật chơi thay đổi) (Diamond, 2013). Trước khi bắt nhịp, giáo viên chỉ cần dành 5 giây quan sát ánh mắt và âm lượng phòng học để kê đúng nhóm bài tập:
| Trạng thái lớp học hiện tại | Thời điểm thường gặp và biểu hiện bên ngoài | Nhóm bài tập đối ứng | Thời lượng và nhịp kết thúc gợi ý |
|---|---|---|---|
| Mức cảnh giác thấp, uể oải | Tiết đầu chiều sau ngủ trưa, chiều mưa lạnh; nằm bò ra bàn, chống cằm, mắt lờ đờ | Phối hợp hai tay bất đối xứng + Làm ngược lệnh (Bài 1-8) | 150 giây; tăng tốc nhẹ rồi dừng tĩnh ngồi xuống |
| Hưng phấn quá mức, xôn xao | Vừa hết tiết Thể dục, Âm nhạc hoặc giờ ra chơi dài; mặt đỏ bừng, nói to át nhau | Ép lực đẳng trường bản thể + Thở chậm kéo dài hơi thở ra (Bài 9-16) | 180 giây; chuyển từ đứng sang ngồi, hạ nhỏ giọng dần |
| Mỏi mệt nhận thức giữa tiết | Giữa hai tiết Tiếng Việt - Toán liên tiếp, trước khi chữa bài; xoay bút, nhìn ra cửa | Trí nhớ thính giác + Dò tìm thị giác không rời ghế (Bài 17-25) | 120 giây; ngồi nguyên tại chỗ nối thẳng vào sách giáo khoa |
| Căng thẳng trước kiểm tra | Trước bài kiểm tra định kỳ hoặc trước khi lên bảng trình bày; so vai, thở gấp, nói leo | Căng cơ - thả lỏng tương phản + Thở leo núi năm ngón tay (Bài 14-15) | 120 giây; đi kèm giọng hướng dẫn trầm ấm, chậm rãi |
Đánh thức não bộ sau giờ ngủ trưa: 8 trò chơi phối hợp hai tay và phản xạ ngược lệnh
Khi cả lớp còn ngái ngủ vào đầu buổi chiều, cách đánh thức nhanh nhất là giao cho tay trái và tay phải hai nhiệm vụ khác nhau hoặc yêu cầu trẻ làm ngược lại khẩu lệnh vừa nghe. Để không làm nhầm động tác, vùng vỏ não trước trán sẽ lập tức tỉnh táo chỉ sau vài chục giây mà học sinh chỉ cần ngồi trên ghế hoặc đứng ngay cạnh bàn của mình, không phải xê dịch bàn ghế:

- Một nắm đấm - một bàn tay xòe đổi nhịp (Lớp 1-5 | Tại ghế | Phối hợp hai bên): Cả lớp đưa hai tay ra trước ngực, tay trái xòe phẳng như tờ giấy, tay phải nắm tròn như viên đá. Mỗi khi giáo viên gõ nhẹ thước xuống bàn một tiếng, học sinh đổi đồng loạt thành tay trái nắm, tay phải xòe; tập đều 10 nhịp mỗi giây một lần rồi nâng cấp thành "gõ một tiếng thì đổi tay, gõ hai tiếng giữ nguyên", cơn buồn ngủ sẽ tan biến ngay.
- Chạm mũi - chạm tai bắt chéo qua đường giữa (Lớp 3-5 | Tại ghế | Tích hợp hai bán cầu): Tay trái chạm nhẹ đầu mũi mình, tay phải vắt chéo qua trước ngực cầm nhẹ dái tai trái; nghe giáo viên vỗ tay một tiếng, hai tay vỗ nhẹ trước ngực một nhịp rồi đổi ngay thành tay phải chạm đầu mũi, tay trái vắt chéo sang cầm dái tai phải. Bạn nào nhầm chỉ cần mỉm cười làm tiếp theo nhịp, không loại ai.
- Một tay vỗ đùi - một tay vẽ vòng tròn trên không (Lớp 1-5 | Tại ghế | Điều khiển bất đối xứng): Tay phải vỗ nhẹ đều đặn lên đùi mình (không đập mạnh xuống mặt bàn gây ồn), cùng lúc đó tay trái vẽ vòng tròn lớn theo chiều kim đồng hồ trên không trung; giữ 10 giây rồi hô "Đổi bên" để tay trái vỗ nhịp và tay phải vẽ tròn, học sinh lớp 4-5 có thể thử thách vẽ hình vuông hoặc viết số thứ tự của mình trong không trung.
- Vua làm ngược hiệu lệnh (Lớp 1-5 | Đứng cạnh bàn | Kiểm soát ức chế): Chặng một giáo viên hô "Đứng lên, Ngồi xuống, Nhìn bên trái, Nhìn bên phải", cả lớp phải làm động tác ngược lại (nghe đứng lên thì ngồi xuống, nghe nhìn trái thì quay sang phải); với lớp 4-5 chuyển sang chặng hai thêm cặp lệnh "Giơ tay trái / Giơ tay phải, Xòe bàn tay / Nắm bàn tay", mỗi lần chỉ chơi gọn 6 khẩu lệnh rồi dừng đúng lúc.
- Đèn xanh đèn đỏ phiên bản ngón tay êm ái (Lớp 1-3 | Tại ghế | Ức chế phản xạ): Trò đèn giao thông hoàn toàn không bước chân khỏi chỗ: nghe hô "Đèn xanh" mười đầu ngón tay đánh đàn piano thật nhanh trên không; nghe "Đèn vàng" hai bàn tay vẫy siêu chậm như nhà du hành vũ trụ không trọng lực; nghe "Đèn đỏ" toàn thân hóa tượng gỗ bất động trong 3 giây. Với học sinh lớp 1 đầu năm, giáo viên cũng có thể kết hợp các bài vè nhịp nhàng trong bộ đồng dao ngón tay cho mầm non và đầu tiểu học để rèn vận động tinh bàn tay.
- Oẳn tù tì tay trái thắng tay phải (Lớp 3-5 | Tại ghế | Linh hoạt nhận thức): Tự oẳn tù tì một mình giữa hai bàn tay! Khi đếm "Một, hai, ba", luật quy định tay trái bắt buộc phải thắng tay phải (ví dụ tay phải ra kéo thì tay trái phải đồng thời ra búa); sau ba lượt quen tay, đổi luật đột ngột sang "tay trái bắt buộc phải thua tay phải" để rèn khả năng chuyển hướng tư duy tức thời.
- Bắn số ngón tay ghép tròn mười (Lớp 1-3 | Tại ghế | Trí nhớ làm việc + Cảm nhận số): Giáo viên giơ một bàn tay biểu thị một số bất kỳ từ 1 đến 9 (chẳng hạn giơ 3 ngón), cả lớp giữ im lặng tuyệt đối và trong 2 giây phải giơ hai tay biểu thị "người bạn ghép thành 10" (7 ngón). Bài tập này vừa rèn tập trung thị giác vừa củng cố phản xạ tính nhẩm; nhiều cách dạy tách gộp số trong phạm vi 10 có thể kết hợp thêm từ bài phương pháp tách gộp mười và tính nhẩm đầu tiểu học.
- Nhạc trưởng soi gương quay chậm (Lớp 1-5 | Đứng cạnh bàn | Dõi theo thị giác): Giáo viên đứng trên bục giảng không nói một lời, di chuyển hai cánh tay cực chậm như tập dưỡng sinh (ví dụ một tay đặt lên đỉnh đầu, một tay ghép hình trái tim, nhấc nhẹ gót chân 2 cm), cả lớp nhìn chăm chú và bắt chước đồng bộ như chiếc gương; nửa cuối giáo viên làm chậm dần rồi dừng lại ở tư thế "ngồi thẳng lưng, hai tay đặt nhẹ lên trang sách" để cả lớp êm ái vào bài.
Hạ nhiệt nhanh sau tiết Thể dục: 8 bài tập cảm thụ bản thể và nhịp thở lắng dịu
Ngay sau tiết Thể dục, buổi tập đồng diễn sân trường hoặc giờ ra chơi náo nhiệt, nhịp tim của trẻ còn đập nhanh và hệ thần kinh giao cảm đang kích hoạt mạnh; nếu giáo viên quát lớn bắt khoanh tay im lặng ngay, trẻ thường vẫn còn thở dốc lau mồ hôi nên rất khó làm theo. Cách êm ái nhất là dành 180 giây dẫn dắt theo đường cong hạ tốc độ gồm đứng vươn giãn chậm, chuyển sang ngồi ép lực cơ đẳng trường (cung cấp tín hiệu cảm thụ bản thể sâu làm dịu cơ thể) rồi kết thúc bằng nhịp thở ra kéo dài có hình ảnh cụ thể:

- Cây cổ thụ đung đưa theo gió rồi đứng lặng (Lớp 1-3 | Đứng cạnh bàn | Giãn cơ giảm tốc): Hai bàn chân bám chặt xuống sàn làm rễ cây không nhấc gót, hai cánh tay vươn cao làm tán lá. Khi giáo viên nói "Gió lớn thổi" thân người nghiêng chậm rãi sang hai bên; nói "Gió heo may nhẹ" chỉ khẽ rung mười đầu ngón tay; nói "Lặng gió" hai cánh tay từ từ hạ xuống dọc thân người rồi ngồi êm xuống ghế.
- Kích nâng mặt bàn ấn lực 5 giây (Lớp 1-5 | Tại ghế | Cảm thụ bản thể chi trên): Học sinh ngồi ngay ngắn giữa mặt ghế, hai bàn chân đặt phẳng trên sàn, úp hai lòng bàn tay lên mép bàn của mình rồi ấn lực đều xuống dưới trong 5 giây như muốn giữ chặt bàn xuống đất (nhắc trẻ thả lỏng hai vai không nhún cao và không làm xê dịch bàn phát ra tiếng động), sau đó thả lỏng hoàn toàn 5 giây; lặp lại 3 lần giúp làm dịu cảm giác bồn chồn tay chân rất nhanh.
- Ép hai lòng bàn tay trước ngực 5 giây (Lớp 1-5 | Tại ghế | Ổn định thân mình): Chắp hai bàn tay trước ngực, nâng nhẹ khuỷu tay ngang vai, hít vào bằng mũi rồi ấn hai lòng bàn tay ép chặt vào nhau trong 5 giây để cảm nhận lực căng ở cánh tay và lồng ngực, tiếp đó thở ra thật chậm bằng miệng đồng thời đặt nhẹ hai tay về đùi; thực hiện 3 vòng liên tiếp.
- Kéo co vô hình bám mép ghế (Lớp 1-3 | Tại ghế | Áp lực khớp sâu): Hai tay nắm chắc hai mép bên mặt ghế mình đang ngồi, hai chân tì vững xuống sàn, hơi nâng nhẹ hông nhổm lên khoảng 1 cm giữ trong 4 giây rồi hạ xuống êm ái; hoặc vòng hai tay ôm gọn hai đầu gối kéo nhẹ về phía ngực trong 5 giây để cung cấp tín hiệu ổn định cho các khớp, đặc biệt hữu ích với những em hay rung đùi ngọ nguậy ghế.
- Nhịp thở nâng cốc ca cao nóng ngửi hương thổi nguội (Lớp 1-3 | Tại ghế | Kéo dài pha thở ra): Trẻ nhỏ khó hình dung khái niệm "thở bụng", hãy hướng dẫn các em khum hai bàn tay trước ngực như đang bưng một cốc ca cao nóng thơm lừng: hít sâu bằng mũi 3 giây để "ngửi mùi thơm dễ chịu", rồi chúm môi thổi ra một làn hơi nhỏ dài suốt 5 giây để "thổi nguội cốc nước mà không làm sánh ra ngoài"; chỉ sau bốn hơi thở, nhịp tim của lớp sẽ dịu hẳn xuống.
- Hơi thở leo năm ngọn núi trên bàn tay (Lớp 1-5 | Tại ghế | Dẫn nhịp thở bằng xúc giác): Xòe bàn tay trái dựng đứng như năm ngọn núi nhỏ, đặt đầu ngón trỏ phải vào chân ngón cái bên ngoài. Khi hít vào bằng mũi, miết ngón trỏ leo từ từ lên đỉnh ngón cái; khi thở ra bằng miệng, trượt ngón trỏ xuống thung lũng bên trong; im lặng đi hết năm ngón tay mất đúng khoảng 40 giây, giúp mắt nhìn, tay chạm và hơi thở lắng đọng cùng lúc.
- Người máy lên dây cót và người tuyết tan chảy (Lớp 1-2 | Đứng cạnh bàn hoặc ngồi | Thả lỏng cơ tuần tự): Giáo viên hô "Biến thành người máy cứng đơ", học sinh nắm chặt tay, gồng cứng cơ vai và cánh tay trong 3 giây; tiếp theo hô "Mặt trời lên người tuyết tan chảy", trẻ buông mềm dần từ đỉnh đầu, bờ vai, cánh tay đến từng ngón tay tựa nhẹ lưng vào ghế để tự cảm nhận rõ sự khác biệt giữa căng cứng và thư giãn.
- Nhắm mắt đếm mười nhịp thở lắng nghe tim đập (Lớp 3-5 | Tại ghế | Nhận biết tín hiệu cơ thể): Cả lớp khép nhẹ mắt (học sinh nào ngại nhắm mắt có thể cúi nhìn một điểm cố định trên mặt bàn mình), đặt nhẹ một bàn tay lên ngực cảm nhận nhịp đập trái tim và tự đếm thầm trong đầu mười hơi thở ra chậm rãi; ai đếm xong nhịp thứ mười thì tự mở mắt êm ái cầm bút chì lên, trả lại bầu không khí tĩnh lặng dễ chịu cho phòng học.
Không cần rời khỏi ghế ngồi: 9 trò chơi rèn trí nhớ thính giác và dò tìm thị giác
Khi học liền hai tiết chính khóa khiến đầu óc học sinh bắt đầu bão hòa, hoặc khi lớp kế bên đang làm bài kiểm tra cần giữ yên lặng tuyệt đối, tài liệu hướng dẫn rèn chức năng điều hành của Đại học Harvard khuyến khích sử dụng các bài tập ghi nhớ chuỗi âm thanh và quét tìm quy luật thị giác ngắn (Center on the Developing Child, 2023) ngay trên ghế ngồi để tái kích hoạt trí nhớ làm việc:
- Ống nghe tiếng vang mật mã vỗ tay (Lớp 1-5 | Trí nhớ làm việc thính giác): Giáo viên dùng hai ngón tay vỗ nhẹ vào lòng bàn tay tạo một chuỗi mật mã từ 5 đến 7 nhịp nhanh chậm khác nhau, kèm luật "Nghe xong chưa được vỗ ngay, phải đếm thầm trong đầu một - hai - ba rồi cả lớp mới gõ đáp lại thật đều". Ba giây chờ đợi đó rèn đồng thời khả năng lưu giữ âm thanh và kiềm chế sự hấp tấp.
- Đồ vật nào biến mất trên bàn giáo viên (Lớp 1-3 | Trí nhớ ngắn hạn thị giác): Xếp 5 món đồ dùng quen thuộc lên bàn giáo viên (như bút đỏ, khăn lau bảng, thước ê-ke, hồ dán, viên nam châm vàng) cho cả lớp quan sát kỹ vị trí trong 10 giây; sau đó cả lớp cúi đầu nhắm mắt 5 giây để giáo viên cất đi 2 món và đổi chỗ 2 món còn lại. Khi ngẩng lên, học sinh giơ ngón tay báo số lượng đồ vật biến mất trước khi giáo viên gọi một bạn nêu tên cụ thể.
- Thầy cô bảo phiên bản ngón tay không tiếng động (Lớp 1-5 | Kiểm soát ức chế âm lượng 0 dB): Trò "Thầy bảo" truyền thống dễ làm lớp hò reo quá đà; ở bản tĩnh lặng này giáo viên đứng trên bục giảng hoàn toàn không mở lời: nếu giáo viên giơ ngón tay cái lên trước rồi mới làm động tác (như chạm cằm, giơ 3 ngón, khoanh tay) nghĩa là "Thầy bảo hãy làm theo"; nếu giáo viên không giơ ngón cái mà làm động tác luôn thì cả lớp phải ngồi bất động. Toàn bộ ba mươi cặp mắt sẽ tập trung tuyệt đối lên bục giảng.
- Đọc ngược ba từ vựng hoặc bốn chữ số (Lớp 3-5 | Trí nhớ làm việc đảo chiều): Giáo viên đọc chậm rãi ba từ quen thuộc như "cục tẩy, quyển vở, bình nước", học sinh tự đảo ngược thứ tự trong đầu và khi thấy cử chỉ tay của giáo viên thì đồng thanh đọc nhỏ "bình nước, quyển vở, cục tẩy"; với lớp 4-5 có thể nâng lên đảo ngược dãy bốn chữ số (giáo viên đọc "3, 8, 1, 6", cả lớp đáp "6, 1, 8, 3").
- Thám tử săn chữ 10 giây ngay trong sách giáo khoa (Lớp 1-5 | Quét thị giác nối thẳng vào bài học): Dùng chính quyển sách của tiết học đó làm đạo cụ! Giáo viên hô "Mở sách Tiếng Việt trang 42, đếm xem trên trang này có bao nhiêu tiếng bắt đầu bằng chữ tr, đếm xong giơ số ngón tay trước ngực và không phát ra tiếng", hết 10 giây cả lớp đối chiếu đáp án rồi giáo viên nối ngay "Rất giỏi, bây giờ cả lớp nhìn vào từ thứ ba các em vừa tìm được nhé", vào bài mới chỉ trong một giây!
- Truyền dòng điện chạm vai không lời theo dãy (Lớp 1-5 | Tập trung xúc giác): Tính theo từng dãy bàn dọc, cả lớp nhắm mắt hơi cúi đầu; giáo viên đi xuống cuối lớp chạm nhẹ một nhịp vào vai các bạn ngồi bàn cuối cùng của mỗi dãy. Bạn nhận được tín hiệu nhẹ nhàng vươn tay chạm nhẹ vào vai bạn ngồi ngay phía trước, truyền nối tiếp lên đến bàn đầu tiên giơ tay báo hiệu để xem dãy nào truyền dòng điện êm và chuẩn nhất.
- Định vị âm thanh ai vừa gõ đuôi bút (Lớp 1-3 | Định hướng thính giác): Cả lớp úp mặt lên tay nhắm mắt trên bàn, giáo viên bước nhẹ xuống lối đi chạm khẽ vào lưng một học sinh; em đó dùng đầu tẩy bút chì gõ nhẹ hai tiếng xuống mặt bàn mình. Khi giáo viên quay về bục giảng hô ngẩng đầu, cả lớp giữ im lặng và chỉ dùng ngón trỏ chỉ về hướng phát ra âm thanh vừa nghe thấy.
- Vỗ tay chống nhiễu lời nói và hình vẽ (Lớp 3-5 | Ức chế nhiễu nhận thức): Giáo viên vẽ lên bảng hình "Mặt trời" và "Mặt trăng", quy ước chỉ vào Mặt trời thì vỗ nhẹ lên đùi một cái, chỉ vào Mặt trăng thì nắm hai bàn tay; sau vài nhịp làm quen, giáo viên cố tình miệng hô to "Mặt trăng!" nhưng ngón tay lại chỉ thẳng vào "Mặt trời", yêu cầu học sinh chỉ làm theo ngón tay chỉ mà bỏ qua lời nói đánh lạc hướng.
- Dò số thứ tự trên bảng ô vuông 3x3 và 4x4 giấy nháp (Lớp 1-5 | Mở rộng trường nhìn tìm kiếm): Học sinh kẻ nhanh lên mặt sau tờ giấy nháp lưới 3x3 (lớp 1-2 viết ngẫu nhiên các số từ 1 đến 9) hoặc lưới 4x4 (lớp 3-5 viết xáo trộn từ 1 đến 16) rồi đổi giấy cho bạn cùng bàn; khi nghe hiệu lệnh bắt đầu, các em dùng đầu tẩy bút chì (không gạch mực để chơi được nhiều lượt) chạm lần lượt từ số 1 đến số cuối cùng và nhớ số giây trên bảng, lượt hai tự thử thách vượt kỷ lục của chính mình nhanh hơn 2 giây.
Để giáo viên tra cứu nhanh khi soạn bài, 25 hoạt động trên được tóm tắt theo năng lực mục tiêu và mức âm lượng phòng học như sau:
| Nhóm bài tập | Mã số và tên hoạt động tiêu biểu | Năng lực rèn luyện trọng tâm | Mức âm lượng lớp học |
|---|---|---|---|
| Nhóm đánh thức tỉnh táo (Bài 1-8) | Một nắm một xòe, Chạm mũi chạm tai, Vua ngược lệnh, Bắn số tròn mười | Phối hợp hai bên, kiểm soát ức chế, linh hoạt nhận thức | Tiếng cười nhỏ nhẹ (1-2 sao) |
| Nhóm hạ nhiệt lắng dịu (Bài 9-16) | Ấn mép bàn, Ép hai lòng bàn tay, Thở cốc ca cao nóng, Thở năm ngọn núi | Ổn định bản thể, điều hòa nhịp thở tự chủ | Rất yên tĩnh (1 sao) |
| Nhóm nghe nhìn tại ghế (Bài 17-25) | Tiếng vang vỗ tay, Thầy bảo ngón tay, Săn chữ sách giáo khoa, Dò số ô vuông | Trí nhớ làm việc nghe - nhìn, tốc độ quét thị giác | Im lặng đến nói thầm (0-1 sao) |
Kết thúc 3 phút làm sao quay lại bài học ngay? Câu lệnh đếm ngược và lịch luân phiên tuần
Nhiều giáo viên ngại chèn trò chơi giữa tiết vì sợ "chơi mất 3 phút nhưng dỗ lớp tìm sách bút lại mất thêm 5 phút". Cách hóa giải cực kỳ đơn giản chỉ nằm ở việc đảo ngược trình tự chuẩn bị: luôn yêu cầu học sinh mở sẵn sách giáo khoa đúng trang sắp học và đặt ngay ngắn cây bút chì lên rãnh bàn trước, rồi mới cho đứng dậy khởi động 2 phút. Nhờ vậy, ngay khoảnh khắc hơi thở chậm cuối cùng khép lại và học sinh ngồi xuống ghế, trang bài học đã mở sẵn ngay trước mắt mà không còn tiếng lục tìm cặp sách sột soạt.
Thầy cô cũng không cần mỗi ngày nghĩ một trò mới; hãy cố định một bảng luân phiên từ thứ Hai đến thứ Sáu trong suốt một tháng với 5 đến 6 hoạt động quen thuộc để vừa nhắc tên là cả lớp làm được ngay không tốn thời gian giải thích luật:
| Thứ trong tuần | Đầu buổi sáng / Chuyển tiết 2 (2 phút) | Đầu giờ chiều sau ngủ trưa (3 phút) | Sau tiết Thể dục hoặc Âm nhạc (3 phút) |
|---|---|---|---|
| Thứ Hai | Tiếng vang mật mã vỗ tay (#17) | Một nắm đấm - một bàn tay xòe (#1) | Ấn mép bàn + Thở cốc ca cao nóng (#10 + #13) |
| Thứ Ba | Thầy cô bảo phiên bản ngón tay (#19) | Vua làm ngược hiệu lệnh (#4) | Cây đung đưa chậm + Thở năm ngọn núi (#9 + #14) |
| Thứ Tư | Thám tử săn chữ 10 giây trong sách (#21) | Chạm mũi - chạm tai bắt chéo (#2) | Ép lòng bàn tay + Nhắm mắt đếm mười nhịp (#11 + #16) |
| Thứ Năm | Bắn số ngón tay ghép tròn mười (#7) | Oẳn tù tì tay trái thắng tay phải (#6) | Kéo co bám ghế + Người tuyết tan chảy (#12 + #15) |
| Thứ Sáu | Dò số thứ tự ô vuông 4x4 (#25) | Nhạc trưởng soi gương quay chậm (#8) | Truyền dòng điện chạm vai không lời (#22) |
Hai mẫu lời dẫn dưới đây có thể sao chép dùng ngay: mẫu đầu in nhỏ dán ở góc bàn giáo viên làm thẻ nhắc khẩu lệnh chuyển tiếp; mẫu thứ hai dùng gửi trong sổ liên lạc hoặc tin nhắn phụ huynh khi cha mẹ hỏi cách giúp con bớt ngọ nguậy trước giờ ngồi vào bàn học buổi tối ở nhà:
I. Câu lệnh chuẩn bị vàng trước khi chơi (Tiết kiệm 5 phút lục tìm sách vở) "Cả lớp mở sẵn sách Tiếng Việt / Toán trang ___ đặt phẳng trên mặt bàn, đặt bút chì ngay ngắn và vặn chặt nắp bình nước. Dãy nào hoàn thành gọn nhất trong 5 giây sẽ bắt nhịp thử thách tỉnh táo 2 phút hôm nay!" II. Ba câu lệnh vào bài theo đúng trạng thái lớp - Chiều ngái ngủ (Đánh thức): "Đưa hai tay ra trước ngực, tay trái xòe giấy, tay phải nắm đá! Nghe tiếng thước gõ bàn là đổi bên nhé, chuẩn bị - Đổi!" - Vừa vào lớp còn ồn (Hạ nhiệt): "Hai bàn chân bám vững xuống sàn, úp hai lòng bàn tay lên mép bàn ấn lực đều trong 5 giây: năm, bốn, ba, hai, một, thở ra thả lỏng vai." - Lớp cạnh đang kiểm tra (Tĩnh lặng 0 dB): "Bật chế độ im lặng tuyệt đối, mắt nhìn ngón tay cái của thầy/cô, khi nào có giơ ngón cái mới làm theo động tác nhé!" III. Câu lệnh 10 giây cuối nối thẳng vào trang sách (Hạ nhỏ âm lượng giọng nói dần) "Hít vào thật sâu lần cuối - thở ra thật êm; trong lúc thầy/cô đếm từ năm về một, lưng tựa thẳng ghế, mắt nhìn vào tiêu đề trang ___: năm, bốn, ba, hai, một, cầm bút chì khoanh nhẹ vào từ đầu tiên của dòng một."
Kính gửi Quý phụ huynh, Nếu buổi tối sau bữa ăn con vẫn còn mải chơi và khó ngồi yên ngay vào bàn làm bài, ba mẹ chưa cần giục con cầm bút viết liền mà có thể cất bớt đồ chơi, tắt màn hình tivi/điện thoại rồi cùng con làm 3 bước khởi động nhỏ trong 3 phút ngay tại bàn học: 1. Cùng con mở sẵn quyển vở cần làm đầu tiên đặt giữa bàn và gọt sẵn bút chì. 2. Chơi 1 phút trò "Đọc ngược ba từ" (ba mẹ đọc chậm "quả táo, cặp sách, xe đạp" để con đảo ngược lại thành "xe đạp, cặp sách, quả táo") giúp não bộ chuyển sang chế độ tập trung. 3. Thực hiện 3 lần động tác "ép chặt hai lòng bàn tay trước ngực 5 giây rồi chúm môi thổi nguội bát canh nóng thật chậm"; khi nhịp thở đã êm, cho con đặt bút làm ngay câu đầu tiên sẽ dễ bắt nhịp hơn rất nhiều!
Câu hỏi thường gặp
Tiết đầu buổi chiều học sinh ngáp ngắn ngáp dài, nên cho chơi trò chơi 3 phút nào hiệu quả nhất?
Khi vừa thức dậy sau giờ ngủ trưa bán trú hoặc vào buổi chiều trời âm u, mức độ tỉnh táo của học sinh xuống thấp nên phù hợp nhất với 2 đến 3 phút phối hợp hai tay lệch nhịp hoặc làm ngược hiệu lệnh, chẳng hạn một tay nắm đấm một tay xòe đổi bên theo tiếng gõ, tay chạm mũi tay chạm tai chéo bên, hoặc thầy hô đứng lên cả lớp ngồi xuống. Việc não bộ phải kìm thói quen để đổi quy tắc sẽ đánh thức sự chú ý ngay mà không cần chạy nhảy đổ mồ hôi.
Vừa học xong tiết Thể dục cả lớp còn đỏ mặt ồn ào, làm sao giúp học sinh lắng dịu nhanh?
Khi học sinh đang hưng phấn cao độ, tuyệt đối tránh các trò thi đua tốc độ hay giành quyền trả lời. Hãy áp dụng đường cong hạ nhiệt 180 giây gồm ba bước: phút đầu đứng cạnh bàn vươn cành cây chậm theo gió, phút thứ hai ngồi thẳng ấn đều hai lòng bàn tay xuống mép bàn trong 5 giây để tạo cảm giác bản thể sâu, phút thứ ba nhắm mắt thực hiện nhịp thở nâng cốc ca cao nóng ngửi hương và thổi nguội từ từ.
Có những trò chơi rèn sự tập trung thính giác nào không cần rời ghế và không ảnh hưởng lớp bên cạnh đang kiểm tra?
Khi phòng bên cạnh đang làm bài kiểm tra hoặc lối đi giữa các dãy bàn quá hẹp, giáo viên có thể chọn các trò chơi nghe nhìn tại chỗ như tiếng vang mật mã vỗ tay (giáo viên gõ 5 nhịp dài ngắn, học sinh đợi 3 giây mới gõ đáp lại thật đều), phiên bản thầy bảo bằng ngón tay hoàn toàn không phát âm thanh, đọc ngược ba từ vựng hoặc thám tử tìm chữ trong sách giáo khoa trong 10 giây.
Trong một tiết học tiểu học 35 đến 40 phút, chèn hoạt động tỉnh táo vào thời điểm nào là hợp lý nhất?
Khoảng thời gian duy trì chú ý bền vững của học sinh lớp 1, lớp 2 thường khoảng 10 đến 15 phút và lớp 3 đến lớp 5 khoảng 15 đến 25 phút. Thời điểm vàng để chèn một hoạt động ngắn 2 đến 3 phút là ngay 2 phút đầu tiên khi vừa hết giờ ra chơi bước vào lớp (hạ nhiệt ổn định) hoặc ở phút thứ 20 khi chuyển từ phần giảng bài mới sang phần làm vở bài tập (tái khởi động sự tỉnh táo), tối đa một lần mỗi tiết.
Trò chơi trên lớp có khắc phục được chứng giảm chú ý kéo dài không và khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn?
Các hoạt động 3 phút trong bài là chiến lược quản lý lớp học giúp điều hòa mức năng lượng tức thời của tập thể và làm mượt nhịp chuyển tiếp, hoàn toàn không phải bài kiểm tra đánh giá hay can thiệp lâm sàng. Nếu giáo viên nhận thấy một học sinh gặp khó khăn rõ rệt về duy trì chú ý, hay quên nhiệm vụ hoặc bốc đồng ở nhiều môn học suốt nhiều tháng liền, hãy chia nhỏ yêu cầu trên lớp và trao đổi ấm áp với phụ huynh cùng Tổ Tư vấn tâm lý học đường.
Nguồn tham khảo
- Classroom-Based Physical Activity Breaks and Children's Attention: Cognitive Engagement Works!Frontiers in Psychology2016
- Acute classroom exercise breaks improve on-task behavior in 4th and 5th grade students: A dose-responseMental Health and Physical Activity2014
- Activities Guide: Enhancing & Practicing Executive Function SkillsCenter on the Developing Child, Harvard University2023
- Executive FunctionsAnnual Review of Psychology2013
ClassMori

