ClassMoriBài viết giảng dạy
Cách thiết kế hệ thống điểm lớp học không bị trượt dài mất kiểm soát
Nhiều giáo viên hẳn đã quen với cảnh này: đầu năm học, bạn hào hứng áp dụng hệ thống tích điểm. Đến giữa năm, điểm số cứ chất chồng, học sinh ngày càng hay hỏi “Em làm việc này có được cộng điểm không ạ?”, và cuối cùng chính bạn cũng ngừng ghi chép. Hệ thống cứ thế chìm vào quên lãng.
Khi hệ thống tích điểm mất kiểm soát, nguyên nhân thường không phải do học sinh mà là vì cách thiết kế chưa được tính toán kỹ ngay từ đầu. Sáu câu hỏi dưới đây sẽ giúp bạn lên kế hoạch cho toàn bộ hệ thống trước khi năm học bắt đầu.
1. Điểm số dùng để khuyến khích điều gì?
Hãy viết ra 3–5 hành vi bạn muốn rèn cho học sinh nhất trong năm nay, ví dụ: nộp bài đúng giờ, giơ tay trước khi phát biểu, biết giúp đỡ bạn, hợp tác tốt khi làm việc nhóm.
Càng ít tiêu chí càng tốt. Nếu đặt ra quá nhiều, chính bạn sẽ không nhớ hết và học sinh cũng chẳng biết điều gì là trọng tâm. Hãy cùng trao đổi với học sinh để các em hiểu lớp mình đề cao những giá trị nào.
2. Đặt tên lý do đủ cụ thể để đọc lên là hiểu ngay
Hãy chuyển mỗi hành vi thành một lý do cộng điểm cụ thể, chẳng hạn như “Giải được bài toán nâng cao” hoặc “Giảng bài cho bạn”. Tránh những nhãn chung chung như “Biểu hiện tốt”. Cách gọi mơ hồ dễ biến điểm số thành thứ phụ thuộc vào tâm trạng của giáo viên, và học sinh sẽ bắt đầu so bì: “Sao bạn ấy được điểm mà em lại không?”
Một nguyên tắc dễ nhớ: mỗi lý do cần giúp học sinh biết ngay mình vừa làm tốt điều gì.
3. Giữ mức điểm nhỏ và ổn định
Nguyên nhân phổ biến nhất khiến hệ thống mất kiểm soát là lạm phát điểm: để giữ sự hào hứng, +5 biến thành +10, kéo theo mức điểm đổi quà cũng phải tăng vọt lên.
Hãy cộng +1 cho hầu hết các hành vi và +2 hoặc +3 cho một vài thử thách khó hơn. Khi mức điểm ổn định, học sinh sẽ tập trung vào việc mình đã làm chứ không phải lần này kiếm được bao nhiêu điểm.
4. Có nên trừ điểm không?
Trừ điểm là phần gây nhiều tranh luận nhất. Nếu bạn quyết định sử dụng, hãy cân nhắc:
- Giữ số lượng lý do nhắc nhở ít hơn hẳn so với lý do khen thưởng, và thống nhất trước với học sinh.
- Trừ điểm là để nhắc nhở chứ không phải để xả cơn giận. Hãy nhắc bằng lời trước, sau đó mới quyết định có trừ điểm hay không.
- Đừng để điểm bị âm, tránh việc học sinh nảy sinh tâm lý: “Đằng nào mình chẳng âm điểm rồi, cần gì cố nữa?”
Bạn cũng có thể bỏ hoàn toàn việc trừ điểm và chỉ cộng điểm dương. Quyền quyết định thuộc về bạn.
5. Thống nhất quy tắc đổi thưởng ngay từ đầu
Khi đã tích lũy được điểm, học sinh sẽ muốn biết mình có thể đổi được gì. Trước khi mở đổi thưởng, hãy chốt rõ ba điều:
- Phần thưởng là gì: Ngoài bút chì hay bánh kẹo, những đặc quyền trong lớp thường tạo động lực lớn hơn, như được chọn chỗ ngồi trong một ngày, làm trợ lý của thầy cô hoặc có thêm giờ đọc sách tự do.
- Tần suất đổi thưởng: Ví dụ như vào mỗi thứ Sáu, để bạn không phải xử lý việc đổi quà vào mọi giờ ra chơi.
- Đổi thưởng sẽ tiêu tốn điểm: Điểm dùng để đổi sẽ giảm xuống sau mỗi lần đổi quà. Nếu điểm số đồng thời thể hiện sự tiến bộ của trẻ, hãy giải thích trước nếu việc đổi quà làm lùi thanh tiến độ đó, và để các em tự chọn giữa việc tích lũy tiếp hay dùng điểm đổi quà.
6. Rà soát định kỳ thay vì giữ nguyên cứng nhắc
Cứ sau ba hoặc bốn tuần, hãy xem lại lịch sử ghi nhận điểm của bạn:
- Những lý do nào được dùng nhiều nhất? Lý do nào chưa từng được dùng đến?
- Có học sinh nào hầu như chưa nhận được điểm nào không?
- Có hành vi nào đã trở thành thói quen ổn định chưa? Nếu rồi, hãy thay bằng một mục tiêu mới.
Hệ thống hoàn toàn có thể điều chỉnh. Cùng học sinh thảo luận về những thay đổi này cũng là một cách tuyệt vời để các em tham gia vào việc xây dựng lớp học.
Ba dấu hiệu cảnh báo và cách điều chỉnh
- Học sinh làm gì cũng hỏi “Em có được cộng điểm không ạ?”: Hãy chuyển những hành vi đã thành nề nếp sang khen ngợi bằng lời và dành điểm số cho các mục tiêu mới, để trẻ hiểu rằng không phải việc gì cũng đem ra đổi chác lấy điểm.
- Một vài em bỏ xa cả lớp khiến các em khác nản lòng: Hãy thêm nhiều tiêu chí mà em nào cũng có thể đạt được, như nộp bài đúng giờ, đồng thời bổ sung mục tiêu theo nhóm hoặc cả lớp để điểm số của ai cũng có giá trị.
- Bạn quá tải nên ghi nhận thưa dần: Hãy rút gọn danh sách xuống những lý do bạn dùng thường xuyên nhất và đặt chúng ở vị trí dễ chạm nhất. Một hệ thống đơn giản mới là hệ thống bạn có thể duy trì mỗi ngày.
Chìa khóa để duy trì lâu dài: thao tác ghi nhận phải thật nhanh
Một hệ thống dù hay đến đâu cũng sẽ không trụ được nếu mỗi lần chấm điểm mất tới nửa phút; vào những ngày bận rộn, bạn sẽ bỏ cuộc ngay. Khi chọn công cụ ghi chép, hãy tự hỏi ba điều: Mình có thể cộng điểm chỉ trong vài giây ngay giữa tiết học không? Khi bấm nhầm có dễ sửa lại không? Sau giờ học mình có phải ngồi cộng sổ lại từ đầu không?
