ClassMoriBài viết giảng dạy
Củng cố tích cực: 5 cách đưa ra lời khen cụ thể
“Giỏi lắm!” “Tốt quá!” “Làm tốt lắm!” Những câu khen này rất dễ buột miệng nói ra và học sinh cũng mỉm cười khi nghe thấy. Nhưng qua một năm học, có thể bạn sẽ nhận ra một điều: sau hàng chục lần nghe đi nghe lại cùng một câu, các em hầu như không còn phản ứng gì nữa. Và những học sinh được khen nhiều nhất thường lại chính là những em vốn đã nổi bật sẵn.
Vấn đề không nằm ở bản thân lời khen, mà ở chỗ lời khen quá chung chung. Khi nghe câu “giỏi lắm”, trẻ không hẳn đã biết mình giỏi ở điểm nào nên rất khó phát huy lại. Lời khen cụ thể làm rõ hai điều: trẻ đã làm gì và vì sao việc đó lại có ý nghĩa. Các nghiên cứu về phản hồi trong tâm lý học giáo dục cũng chỉ ra điều tương tự: phản hồi nhắm vào hành động cụ thể và quá trình học tập giúp trẻ biết bước tiếp theo cần làm gì tốt hơn là những nhận xét đánh giá con người.
Dưới đây là năm cách rất dễ áp dụng ngay trong lớp học.
1. Gọi tên hành vi bạn vừa nhìn thấy
Hãy thay câu “Em giỏi lắm” bằng việc học sinh thực sự vừa làm.
- Chung chung: “Hôm nay em ngoan lắm.”
- Cụ thể: “Lúc cô giảng bài, em đã chăm chú nhìn lên bảng và ghi chép các ý chính vào vở.”
Một mẹo kiểm tra nhanh: nếu câu khen đó dùng cho học sinh nào trong lớp cũng hợp thì tức là nó chưa đủ cụ thể. Bắt đầu bằng một động từ sẽ dễ hơn: “Em đã cất…”, “Em đã chủ động…”, “Em đã đợi…”
2. Thêm một câu về tác động tích cực
Sau khi nêu hành vi, hãy nói thêm một câu về kết quả mà hành vi đó mang lại. Học sinh sẽ hiểu vì sao việc đó lại quan trọng, chứ không chỉ làm vì thầy cô thích.
- “Em đã nhặt bút lông dưới sàn lên và xếp lại gọn gàng, nhờ vậy nhóm tiếp theo tìm bút nhanh hơn hẳn.”
- “Em đã đợi bạn Minh nói xong mới giơ tay, nhờ đó bạn ấy trình bày được trọn vẹn ý của mình.”
Tác động này hiệu quả nhất khi gắn với bạn bè, tập thể lớp hoặc chính việc học của trẻ, thay vì “Cô vui lắm”. Nhờ vậy, học sinh sẽ gắn hành vi tốt với đời sống lớp học chứ không phải để làm vừa lòng giáo viên.
3. Khen ngợi sự nỗ lực và cách làm, đừng chỉ khen “thông minh”
“Em thông minh quá” nghe giống một lời khen, nhưng lại quy công cho năng khiếu bẩm sinh mà trẻ không kiểm soát được. Khi gặp bài khó, các em có thể tự hỏi: nếu mình làm sai bài này thì hóa ra mình không thông minh à?
Sẽ hữu ích hơn nếu bạn chỉ ra cách làm các em đã áp dụng hoặc sự nỗ lực mà các em đã bỏ ra:
- “Em đã chuyển sang cách vẽ sơ đồ, và nhờ vậy mà tìm ra đáp án đấy.”
- “Lần đầu làm chưa đúng nhưng em vẫn kiên trì tính lại, và lần này em đã kiểm tra rất cẩn thận.”
Những lời khen như vậy giúp trẻ biết mình có thể làm gì vào lần tới khi gặp bài khó.
4. Chủ động để ý đến những học sinh trầm tính
Lời khen thường dễ dành cho những học sinh hay giơ tay và nổi bật nhất. Hãy thử cách này:
- Mỗi ngày, hãy chọn hai hoặc ba học sinh để quan sát và ghi nhanh tên các em vào góc giáo án.
- Để ý những việc nhỏ: nộp bài đúng giờ, lặng lẽ cất dọn đồ dùng, nhặt giúp bạn món đồ bị rơi.
- Khen riêng hoặc nói nhỏ với các em. Không nhất thiết lúc nào cũng phải khen trước cả lớp.
Sau một tuần, hãy nhìn lại: mỗi học sinh đã được khen cụ thể ít nhất một lần chưa? Bạn chỉ có thể biết mình bỏ sót em nào nếu có ghi chép lại.
5. Để lời khen lưu lại dấu ấn
Lời khen nói miệng thường trôi qua ngay sau khi dứt lời. Việc ghi nhận lại mang đến hai lợi ích: học sinh có thể nhìn lại những gì mình đã tích lũy được, còn bạn thì thấy rõ liệu mình có đang chỉ tập trung khen một vài em hay không.
Có nhiều cách để làm việc này: phiếu khen gửi về nhà, bảng vinh danh của lớp, hay bảng dán sticker. Điều cốt lõi là phải ghi lại lý do chứ không chỉ là điểm số. Ba tuần sau, chẳng ai còn nhớ “+1” là vì việc gì, nhưng các em sẽ nhớ câu “chủ động xếp lại kệ sách cho gọn gàng”.
Những vướng mắc thường gặp
- Quá bận nên hay quên: Hãy bắt đầu với ba lời khen cụ thể mỗi ngày. Bạn không cần phải khen hết cả lớp ngay lập tức.
- Học sinh chỉ làm để được khen: Hãy nói nhiều hơn về tác động tích cực của việc đó đối với người khác. Khi một hành vi đã thành thói quen, hãy giảm tần suất khen và chuyển sự chú ý sang mục tiêu mới.
- Khen cả tập thể: Lời khen dành cho nhóm hoặc cả lớp cũng có thể rất cụ thể: “Lúc chuyển phòng học vừa rồi, cả lớp đã tự giác xếp hàng và chỉ mất đúng một phút.”
- Lo học sinh khác thấy không công bằng: Bạn đang khen hành vi chứ không thiên vị cá nhân nào. Hãy cho cả lớp biết rằng bất cứ ai làm được như vậy, thầy cô đều sẽ ghi nhận và khen ngợi.
